Η δεύτερη αλβανική επανάσταση τερματίζεται με την αποδοχή από την Οθωμανική κυβέρνηση όλων των όρων που είχαν θέσει οι Αλβανοί επαναστάτες. Η απόφαση της Οθωμανικής ηγεσίας είναι σταθμός για την πορεία της ανεξαρτησίας των Αλβανών και τη δημιουργία του πρώτου σύγχρονου κράτους, που θα θεμελιωθεί και επίσημα δύο χρόνια μετά.
Στις αρχές του 20ού αιώνα, η Οθωμανική Αυτοκρατορία έμπαινε στην τελική και πλέον ταραχώδη φάση της ιστορίας της. Στα ευρωπαϊκά της εδάφη, οι εθνικισμοί των υποτελών λαών ενισχύονταν, τα χριστιανικά βαλκανικά κράτη διεκδικούσαν ολοένα μεγαλύτερα εδάφη και οι διάφορες εθνοτικές και θρησκευτικές κοινότητες της Αυτοκρατορίας αναζητούσαν νέες μορφές πολιτικής εκπροσώπησης. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον άρχισε να διαμορφώνεται και η σύγχρονη αλβανική εθνική συνείδηση, η οποία μέσα σε λίγα χρόνια θα οδηγούσε από τα αιτήματα μεταρρύθμισης στην απαίτηση για ανεξαρτησία.
Καθοριστική καμπή υπήρξε η Επανάσταση των Νεοτούρκων το 1908. Το κίνημα, που συνδέθηκε με την Επιτροπή Ένωσης και Προόδου, υποσχόταν την αποκατάσταση του συντάγματος και τον εκσυγχρονισμό της Αυτοκρατορίας. Σε αρκετούς Αλβανούς, αρχικά, δημιουργήθηκε η προσδοκία ότι μια συνταγματική Οθωμανική Αυτοκρατορία θα μπορούσε να εξασφαλίσει μεγαλύτερη ισονομία και πολιτικά δικαιώματα.
Σύντομα, όμως, οι προσδοκίες αυτές άρχισαν να διαψεύδονται. Η πολιτική των Νεοτούρκων εξελίχθηκε προς μεγαλύτερο συγκεντρωτισμό, ενώ οι προσπάθειες ενίσχυσης της κεντρικής διοίκησης και της οθωμανικής ταυτότητας αντιμετωπίστηκαν από πολλούς Αλβανούς ως απειλή για τις ιδιαίτερες πολιτιστικές και πολιτικές τους διεκδικήσεις. Το ζήτημα της αλβανικής γλώσσας και εκπαίδευσης απέκτησε έτσι ιδιαίτερη σημασία. Η εθνική αφύπνιση του αλβανικού έθνους δεν εκδηλωνόταν πλέον μόνο ως πολιτιστικό κίνημα, αλλά άρχιζε να αποκτά σαφή πολιτική διάσταση.
Η πρώτη μεγάλη σύγκρουση ήρθε το 1910. Η πρώτη αυτή αλβανική εξέγερση στράφηκε αρχικά εναντίον της αυξανόμενης κρατικής παρέμβασης και διεκδίκησε διοικητικές μεταρρυθμίσεις, φορολογικές ελαφρύνσεις, κοινωνική ισότητα και μεγαλύτερο σεβασμό στις τοπικές ιδιαιτερότητες. Οι εξεγερμένοι κατόρθωσαν μάλιστα να καταλάβουν προσωρινά τα Σκόπια, πρωτεύουσα του βιλαετίου του Κοσόβου. Η επιτυχία αυτή, ωστόσο, ήταν βραχύβια. Ο οθωμανικός στρατός αντέδρασε δυναμικά και κατέστειλε την εξέγερση.
Η αποτυχία του 1910 δεν σήμανε το τέλος του αλβανικού κινήματος. Οι Αλβανοί, άλλωστε, είχαν εξεγερθεί πολλές φορές στο παρελθόν. Αντίθετα, αποτέλεσε εμπειρία που θα οδηγούσε σε καλύτερη οργάνωση και σε σαφέστερη πολιτική στόχευση. Το 1911 οι εξεγέρσεις αναζωπυρώθηκαν, ενώ το 1912 το κίνημα πήρε πλέον διαστάσεις γενικευμένης εξέγερσης.
Στο επίκεντρο βρέθηκαν πολιτικοί και στρατιωτικοί παράγοντες όπως ο Χασάν Πρίστινα, ο Ισά Μπολετίνι και ο Ισμαήλ Κεμάλ. Οι αλβανικές διεκδικήσεις αποκρυσταλλώθηκαν σε ένα συγκεκριμένο πρόγραμμα, γνωστό ως «Χάρτης των 14 σημείων». Τα αιτήματα περιλάμβαναν ευρύτερη διοικητική αυτονομία, μεταρρυθμίσεις στη δικαιοσύνη και στη διοίκηση, δικαιώματα στην εκπαίδευση και αναγνώριση της ιδιαίτερης θέσης των αλβανικών περιοχών.
Η εξέλιξη αυτή είχε ιδιαίτερη σημασία. Οι Αλβανοί ηγέτες δεν ζητούσαν ακόμη όλοι ανεξαρτησία και την πλήρη απόσχιση από την Αυτοκρατορία. Το βασικό αίτημα ήταν η αυτονομία και η προστασία της αλβανικής εθνικής ιδιαιτερότητας. Η ιδέα, όμως, ότι οι αλβανόφωνες περιοχές μπορούσαν να αποτελέσουν μια ενιαία πολιτική οντότητα αποτελούσε ήδη ένα σημαντικό βήμα προς αυτήν την κατεύθυνση.
Το 1912, η κατάσταση στην Οθωμανική Αυτοκρατορία είχε γίνει εξαιρετικά κρίσιμη. Η αλβανική επανάσταση συγκέντρωσε κάπου 30 με 50 χιλιάδες ενόπλους, κυρίως από τις δύβατες ορεινές περιοχές της βόρειας Αλβανίας και του Κοσσυφοπεδίου. Οι εξεγερμένοι σημείωσαν νέες στρατιωτικές επιτυχίες και η κυβέρνηση στην Κωνσταντινούπολη βρέθηκε μπροστά στο δίλημμα της καταστολής ενός ακόμη μετώπου ή της παραχώρησης σημαντικών μεταρρυθμίσεων. Η κατάσταση σε άλλα μέτωπα ήταν ήδη άσχημη: ο ιταλοτουρκικός πόλεμος μαινόταν από το 1911, με την κατάσταση στη Λιβύη να είναι εκτός του κεντρικού ελέγχου ενώ ο ιταλικός στόλος είχε καταλάβει τα Δωδεκάνησα και βομβάρδιζε τα παράλια της Μικράς Ασίας κατά βούληση. Ταυτόχρονα, πληροφορίες για μυστικές συμφωνίες μεταξύ των βαλκανικών κρατών κυκλοφορούσαν προοιωνίζοντας πολεμικές εξελίξεις.
Με αυτά τα δεδομένα, η Οθωμανική ηγεσία επέλεξε τον συμβιβασμό. Η οθωμανική κυβέρνηση αποδέχθηκε σε μεγάλο βαθμό τα αλβανικά αιτήματα, επιδιώκοντας να σταθεροποιήσει άμεσα ένα ενεργό μέτωπο τη στιγμή κατά την οποία η Αυτοκρατορία αντιμετώπιζε μεγαλύτερα προβλήματα. Αναγνωρίζοντας τα 14 σημεία, η Οθωμανική κυβέρνηση αναγνώριζε το μεγάλο βιλαέτι της Αλβανίας ως ενιαία διοικητική περιφέρεια που περιλάμβανε τα πρώην βιλαέτια του Κοσυφοπεδίου, της Σκόδρας, του Μοναστηρίου και των Ιωαννίνων. Η αλβανική γλώσσα αναγνωριζόταν ως επίσημη στα δικαστήρια και στα σχολεία της επαρχίας ενώ οι Αλβανοί στρατιώτες δεσμεύονταν να υπηρετήσουν εντός της επαρχίας τους. Η παραχώρηση, ωστόσο, ήρθε πολύ αργά. Το φθινόπωρο του 1912, ξέσπασε ο Α΄ Βαλκανικός Πόλεμος. Ελλάδα, Σερβία, Βουλγαρία και Μαυροβούνιο στράφηκαν εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και οι οθωμανικές θέσεις στα Βαλκάνια κατέρρευσαν με εντυπωσιακή ταχύτητα. Οι αλβανικές περιοχές βρέθηκαν πλέον στο επίκεντρο των εδαφικών διεκδικήσεων των εμπόλεμων κρατών.
Για τους Αλβανούς η εξέλιξη αυτή άλλαζε οριστικά το πολιτικό διακύβευμα. Όσο υπήρχε η δυνατότητα μιας μεταρρυθμισμένης Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, η αυτονομία μπορούσε να θεωρείται ρεαλιστικός στόχος. Με την προέλαση των βαλκανικών στρατών, όμως, το ενδεχόμενο διαμελισμού των αλβανικών περιοχών έγινε άμεσος κίνδυνος. Η διατήρηση της αλβανικής εθνικής παρουσίας απαιτούσε πλέον μια νέα πολιτική λύση.
Έτσι, στις 28 Νοεμβρίου 1912, στον Αυλώνα, ο Ισμαήλ Κεμάλ ύψωσε τη σημαία της ανεξάρτητης Αλβανίας και κήρυξε την ανεξαρτησία της χώρας. Η πράξη αυτή συνόψιζε καταλυτικά μια σύντομη και πυκνή περίοδο πολιτικής και εθνικής ωρίμανσης. Από τα αιτήματα για γλωσσικά και εκπαιδευτικά δικαιώματα, τις αντιδράσεις στον νεοτουρκικό συγκεντρωτισμό και τις εξεγέρσεις του 1910 και του 1911, το αλβανικό κίνημα είχε περάσει στην οργανωμένη διεκδίκηση αυτονομίας και, τελικά, στην ανεξαρτησία.
Το 1913, αποτέλεσε το επόμενο κεφάλαιο αυτής της δύσκολης πορείας. Οι Μεγάλες Δυνάμεις παρενέβησαν στις εξελίξεις και, μέσα από τις διεθνείς διαπραγματεύσεις, αναγνωρίστηκε η Αλβανία ως ανεξάρτητο κράτος. Τα σύνορα που χαράχθηκαν, ωστόσο, άφησαν σημαντικούς αλβανικούς πληθυσμούς έξω από το νέο κράτος, δημιουργώντας ένα ζήτημα που θα σημάδευε βαθιά την πολιτική ιστορία της περιοχής. Η νέα Αλβανία ακολουθούσε τη σειρά και των άλλων βαλκανικών κρατών που ένιωθαν αδικημένα από τον διαμοιρασμό των εδαφών τους.
Η αλβανική ανεξαρτησία, επομένως, δεν ήταν απλώς το προϊόν της κατάρρευσης της οθωμανικής κυριαρχίας. Ήταν το αποτέλεσμα μιας διαδικασίας που είχε ξεκινήσει μέσα στην ίδια την Αυτοκρατορία και είχε επιταχυνθεί από τις αντιφάσεις της νεοτουρκικής εποχής. Η προσπάθεια των Νεοτούρκων να ανασυγκροτήσουν και να συγκεντροποιήσουν το οθωμανικό κράτος συνέβαλε, τελικά, στην ενίσχυση εκείνων ακριβώς των εθνικών κινημάτων που επιδίωκαν να διατηρήσουν την ιδιαίτερη ταυτότητά τους.
Από αυτή την άποψη, η Αλβανική Επανάσταση του 1912–1913 αποτελεί έναν από τους τελευταίους κρίκους στην αλυσίδα της διάλυσης της οθωμανικής κυριαρχίας στα Βαλκάνια. Ξεκινώντας από το αίτημα για μεταρρυθμίσεις και αυτονομία, το αλβανικό κίνημα βρέθηκε, μέσα σε λίγα χρόνια, αντιμέτωπο με ένα εντελώς διαφορετικό ιστορικό δίλημμα: όχι πλέον πώς θα μεταρρυθμιζόταν η Οθωμανική Αυτοκρατορία, αλλά πώς θα δημιουργούνταν ένα αλβανικό κράτος πριν οι εξελίξεις των Βαλκανικών Πολέμων καθορίσουν την τύχη των αλβανικών πληθυσμών.
